Ai Cập Cổ Đại – Lịch sử, vương triều, tôn giáo và chữ viết

tim hieu lich su ai cap co dai

Lịch sử phong phú của Ai Cập cổ đại xoay quanh các cuộc tranh chấp quyền lực, thành tựu kỹ nghệ, và tiến bộ trong văn tự nghệ thuật

Ai Cập Cổ Đại ở Bắc Phi là một trong những nền văn minh có chiều sâu và ảnh hưởng nhất ở khu vực này trong hơn 3000 năm, từ 3100 đến 30 TCN. Để lại phía sau vô số các tượng đài, văn tự, và công trình nghệ thuật mà giới học giả còn miệt mài nghiên cứu ngày nay.

Văn minh Ai Cập bắt nguồn từ trước cả thời điểm vừa nêu, và nở rổ kể từ ấy. Khi các nhà cai trị, ngôn ngữ, chữ viết, khí hậu, tôn giáo và biên giới thay đổi qua nhiều thiên niên kỷ, Ai Cập tồn tại tới ngày nay như một quốc gia hiện đại.

Ai Cập Cổ Đại rất gắn kết với các phần còn lại của thế giới, xuất nhập hàng hóa, tôn giáo, lương thực, con người, và những ý tưởng. Có thời Ai Cập còn thống trị lãnh thổ rộng lớn hơn ngày nay, trải rộng các vùng Sudan, Cyprus, Lebanon, Syria, Israel, và Palestine.

Cũng có lúc nó bị các lực lượng cổ đại xâm lược – như người Ba Tư, người Nubia, người Hy Lạp, và người La Mã. Tất cả lúc này lúc khác thay phiên nhau chinh phạt Ai Cập.

Ai Cập có nhiều tên gọi khác. Trong đó phổ biến là tên Kemet, nghĩa là Đất Đen. Các học giả nhìn chung tin rằng cái tên này phát xuất từ đất đai màu mỡ mà sông Nile để lại sau mỗi mùa dâng lũ vào tháng Tám hàng năm.

Chữ “Ai Cập” trong tiếng Việt là phiên âm theo chữ Hán, và chữ Hán là phiên âm theo tiếng Anh, Egypt. Chữ Egypt có gốc Hy Lạp là Aegyptos, phát âm nguyên thủy là “Hwt-Ka-Ptah” (Dinh thự của đấng Ptah), ban đầu vốn là tên của thành Memphis, kinh đô đầu tiên của vương quốc Ai Cập, nổi tiếng là trung tâm tôn giáo và thương mại của xứ sở này. Nó quan trọng tới mức người Hy Lạp cổ dùng tên của nó để gọi cả vương quốc.

Mùa nước lớn của sông Nile diễn ra từ tháng Sáu đến tháng Tám hàng năm. Đất đai màu mỡ nhờ phù sa con sông này chính là nguồn sống của Ai Cập, và tính chất phồn thực trở thành điểm nhấn trong tín ngưỡng Ai Cập. Lăng mộ Tutankhamun – trong đó có ướp dương vật của ông – là một ví dụ về tầm quan trọng của tính phồn thực trong các cử hành tín ngưỡng của người Ai Cập cổ đại.

Ta hay gọi các vua Ai Cập là pharaoh, nhưng trong lịch sử hơn 3000 năm, các ông vua Ai Cập mỗi người có tước hiệu khác nhau, Ronald Leprohon, giáo sư danh dự về Ai Cập học, thuộc Đại học Toronto, viết trong sách The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary”. Danh xưng pharaoh có gốc từ tiếng Ai Cập là per-aa, nghĩa là Đại Sảnh, và được gắn vào vương hiệu từ thời vua Thutmose III (khoảng 1479-1425 TCN). Tức là mãi về sau này từ pharaoh mới có, còn trước đó các vua Ai Cập không dùng danh xưng này. Leprohon viết.

Không rõ thời điểm chính xác con người đến Ai Cập. Cuộc di cư sớm nhất của các họ người ra khỏi Châu Phi là khoảng 2 triệu năm trước, trong đó con người hiện đại tỏa đi từ châu Phi là 100,000 năm trước. Ai Cập có lẽ từng đến châu Á trong những đợt di cư này.

Những ngôi nàng canh nông bắt đầu xuất hiện ở Ai Cập khoảng 7000 năm trước. Di tích văn tự sớm nhất của nền văn minh này có tuổi điờ 5,200 năm, hé mở đôi chút về các quân chủ sơ khai của Ai Cập. Trogn đó có Iry-Hor mà di văn cho hay là người thiết lập Memphis, kinh đô trong phần lớn lịch sử Ai Cập. Di văn cũng nói tới một nữ hoàng tên là Neith-Hotep, nhiếp chính cho vua trẻ Djer, khoảng cuối thời kỳ tiền triều Ai Cập.

Ai Cập đã nhất thống hai miền nam bắc như thế nào và khi nào vẫn còn là vấn đề tranh cãi. Khả năng cao là một nhóm nhỏ các tiểu quốc đã hợp nhất thành hai vương quốc – Thượng Ai Cập và Hạ Ai Cập – sau đó hai vương quốc này lại sát nhập làm một. Sau khi sát nhập, các pharaoh thường được minh họa đội hai triều thiên, tượng trưng vương quyền trên hai vùng đất Thượng và Hạ.

Khí hậu Ai Cập thời tiền sử ẩm ướt hơn nhiều so với ngày nay, một số vùng sa mạc bây giờ thì hồi đó rất xanh tốt. Khu khảo cổ nổi tiếng “hang bơi lội”, như tên gọi ngày nay, là một tác phẩm nghệ thuật khắc đá có tuổi đời khoảng 6000-9000 năm tuổi, là một minh chứng cho điều này. Hang này ngay nay bao quanh là sa mạc cằn cỗi. Nhưng, các tác phẩm nghệ thuật khắc đá của nó được giới nghiên cứu nhìn ra là những hình người bơi lội. Sau khi thời kỳ ẩm ướt kết thúc khoảng 5000 năm trước, các sa mạc Ai Cập phần lớn giống với ngày nay, Joseph Manning, Giáo sư William K. and Marilyn Milton về cổ học tại Đại học Yale, trao đổi với Live Science.

Các vương triều và pharaoh của Ai Cập

Lịch sử Ai Cập về cơ bản được chia thành 30 vương triều, mỗi vương nhiều có từ vài đến vài chục ông vua. Tuy nhiên, Michael Dee, phó giáo sư về chữ tượng hình tại Đại học Groningen, Hà Lan, nói rằng danh sách “vương triều” của Ai Cập trên thực tế chỉ là sự tái dựng.

Người tái dựng lại là Manatho, một giáo sĩ sống khoảng thế kỷ thứ 3 TCN. Tư liệu của ông về lịch sử Ai Cập được các tác giả Hy Lạp bảo tồn, và khi chữ tượng hình được giải mã vào thế kỷ 19, thì đó là sử liệu quý ít ỏi mà các học giả có thể đọc được.

Giới nghiên cứu tiếp tục nhóm các vương triều thành các thời kỳ. Vương triều thứ nhất và thứ hai khoảng 5000 năm trước, được gọi là Thời Kỳ Sơ Triều của Ai Cập, hay tên gọi ít phổ biến hơn là thời kỳ “Cổ đại”. Pharaoh đầu tiên của vương triều đầu tiên tên là Menes (hoặc Namer theo cách gọi của Hy Lạp). Ông sống khoảng 5000 năm trước, thường được các tác gia cổ đại coi là người đầu tiên thống nhất Ai Cập. Nhưng bằng chứng khảo cổ lại không cho thấy như vậy. Các di văn mới tìm thấy gần đây nhắc tới những quân chủ, như Djer và Iry-Hor, đã cai trị trước đó, và nhiều phát hiện khác chứng tỏ trước Menes đã có nhiều pharaoh cai trị Ai Cập thống nhất. Giới nghiên cứu gọi chung là các quân chủ tiền Menes, thuộc về “vương triều zero”.

Các vương triều thứ ba đến thứ sáu, 2650-2150 TCN, được các học giả hiện đại nhóm chung vào thời kỳ Cựu Vương Quốc. Trong thời kỳ này kỹ thuật xây kim tự tháp phát triển, với thành tựu còn tới ngày nay là quần thể kim tự tháp Giza. Các cuộn giấy cói (papiri) được giải mã cũng cho thấy những nhóm thợ lành nghề – đôi lúc gọi là “phường thợ” – đóng vai trò quan trọng trong việc xây kim tự tháp và những công trình khác. Trái với định kiến phổ biến rằng kim tự tháp chủ yếu do nô lệ xây.

Từ 2150 đến 2030 TCN, bao quát vương triều thứ 7 đến thứ 10, và một phần 11, gọi là Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Nhất. Chính quyền trung ương Ai Cập suy yếu, vương quốc bị các lãnh chúa địa phương xâu xé. Giới nghiên cứu vẫn tranh cãi về lý do tại sao thời kỳ Cổ Vương Quốc sụp đổ. Hạn hán và biến đổi khí hậu được cho là góp phần quan trọng. Không chỉ Ai Cập, các thành phố và các nền văn minh vùng Cận Đông thời kỳ này cũng đua nhau sụp đổ. Bằng chứng tại các khu vực khảo cổ chỉ ra có nạn hạn hán kéo dài, và khí hậu khô cằn xảy ra trên diện rộng.

Một phần vương triều 11, và 12, 13 tạo thành thời kỳ Trung Vương Quốc, kéo dài khoảng năm 2030 đến 1640 TCN. Mở màn cho thời kỳ này là vua Mentuhotep II (trị vì đến năm 2000 TCN) tái lập vương quyền trên toàn lãnh thổ. Ai Cập lại tiếp tục xây kim tự tháp, và sáng tác một lượng lớn các tác phẩm văn chương, khoa học trong thời kỳ này. Trong số các di văn còn lại người ta tìm thấy một tài liệu nay được đặt tên là chuyên luận y khoa Edwin Smith, ghi chép cách chữa trị hàng loại chứng bệnh mà bác sĩ ngày nay coi là rất tiến bộ so với thời đó.

Các vương triều 14 đến 17 được nhóm vào Thời Kỳ Chuyển Tiếp Thứ Hai. Ai Cập một lần nữa rơi vào thời loạn. Chính quyền trung ương sụp đổ. Rợ Hyksos vươn lên nắm quyền, kiểm soát phần lớn phía bắc Ai Cập. Người Hyksos phát tích từ vùng Levant (Israel, Palestine, Lebanon, Jordan và Syrya ngày nay), và đã định cư ở Ai Cập khi mà vương quốc này sụp đổ. Một phát hiện khảo cổ kinh khủng là các bàn tay bị chặt đứt, tìm thấy tại một cung điện tại thành Avaris, kinh đô Ai Cập do người Hyksos dựng lên. Các bàn tay này rất có thể là tín vật chứng minh công trạng của binh lính dùng để đổi vàng.

Tiếp đến, vương triều 18 đến 20 tạo thành thời kỳ Tân Vương Quốc, kéo dài 1550-1070 TCN. Một loạt các ông vua Ai Cập đã kháng chiến và đánh đuổi thành công người Hyksos. Khu khảo cổ nổi tiếng nhất gắn liền với thời kỳ Tân Vương Quốc là Thung Lũng Các Vị Vua, khu mai táng các đời vua Ai Cập của thời kỳ này, trong đó có Tutankhamun (trị vì 1336-1327 TCN). Vô số các ngôi mộ đã được tìm thấy tại đây vào năm 1922, nguyên vẹn. Các pharaoh thời kỳ này không còn chuộng xây kim tự tháp nữa, vì nhiều lý do – chẳng hạn để tránh bị trộm mộ.

Vương triều 21 đến 24 (1070-713 TCN) là Thời kỳ Chuyển tiếp thứ Ba. Chính quyền trung ương suy yếu, đất nước bị chia cắt. Tình hình chung của các thành phố và văn minh Cận Đông thời kỳ này là bị người Aegean xâm lăng. Các học giả hiện đại gọi họ là Hải Tộc. Tuy các vua Ai Cập tự cho là đã đánh bại Hải Tộc, nhưng vẫn không cứu vãn được văn minh Ai Cập. Thất thoát các con đường thương mại và ngân sách nhà nước góp phần làm suy yếu chính quyền trung ương.

Các vương triều 25 đến 31 (712-332 TCN) gọi là Hậu Kỳ. Ai Cập không bao giờ trở lại như xưa được nữa, mà kể từ đây luôn phiên bị chiếm đóng bởi các thế lực ngoại bang. Các quân chủ thuộc vương triều 25 đến từ vùng Nubia, khu vực giáp ranh bắc Ai Cập và nam Sudan ngày nay. Người Ba Tư và Assyria cũng thay phiên nhau kiểm soát Ai Cập trong Hậu Kỳ.

Năm 332, Alexander Đại Đế đuổi người Ba Tư ra khỏi Ai Cập, sát nhập đất nước nào vào đế quốc Macedonia. Sau khi Alexander băng, một loạt các quân chủ con cháu của Ptolemy Soter, một trong các tướng của Alexander, nối nhau trị vì Ai Cập, lập ra triều Ptolemy. Quân chủ cuối cùng của triều đại này là nữ hoàng Cleopatra VII. Bà tự sát năm 30 TCN sau khi bị các lực lượng của Octavian đánh bại tại trận Actium. Ông này về sau lên làm hoàng đế La Mã. Sau khi bà chết, Ai Cập trở thành một tỉnh của đế quốc La Mã.

Tuy các hoàng đế La Mã đóng đô ở Rome, nhưng người Ai Cập vẫn gọi họ là pharaoh. Một trong các di văn đào được minh họa hoàng đế Claudius (trị vì 41-54) ăn mặc như pharaoh, Live Science tường thuật. Di văn tượng hình cũng gọi Claudius bằng tước hiệu “Con Trai thần Ra, Vua các Vua”, và “Vua Hai Miền Thượng Hạ Ai Cập, Chúa Tể Lưỡng Địa.”

Nhưng các quân chủ nhà Ptolemy và La Mã không được tính vào các vương triều Ai Cập.

Tính ngưỡng và thần thánh của Ai Cập cổ đại

Ai Cập cổ đại, trong suốt chiều dài lịch sử hơn 3000 năm, theo tín ngưỡng đa thần, thờ vô số các thần nam nữ. Nhưng quan trọng nhất là Diêm Vương Osiris. Trung tâm thờ cúng vị thần này nằm ở Abydos, với rất nhiều đền miếu dựng riêng cho ngài.

Thời Tân Vương Quốc thì thần mặt trời Amun-Ra lại đặc biệt quan trọng, gắn với thành phố Luxor (Thebes cổ đại). Đền Karnak xây gần Luxor để thờ vị thần này.

Vượt qua âm giới là vấn đề hệ trọng của người Ai Cập, vì họ tin rằng người chết phải tìm cách lên cõi cực lạc, nơi họ sẽ trường sinh. Người chết ở Ai Cập có khi được ướp xác để bảo tồn di thể, có khi được chôn với các chú thuật để giúp họ vượt qua âm phủ. Những chú thuật này thường trích trong Tử Thư Ai Cập – một tác phẩm dài khoảng 16m cói mà người ta mới tìm thấy gần đây tại một lăng mộ ở saqqara.

Vấn đề là vượt qua âm giới bằng cách nào?

Trong thần thoại Ai Cập, bước đầu tiên để vượt qua âm giới là cân đo những hành vi của đương sự bằng chiếc lông chim của thần Maat, vị thần chính trực, công lý, và trật tự. Nếu đương sự khi sống làm nhiều điều sai trái thì trái tim của họ sẽ nặng hơn chiếc lông chim, khi đó vong hồn sẽ bị xóa sổ. Ngược lại, nếu ăn ngay ở lành thì họ sẽ được “thông quan”, giành cơ hội vượt qua âm giới.

Người chết thường được bồi táng bằng các hình nhân shabti. Mục đích là để làm người hầu cho họ ở kiếp sau.

Tuy nhiên, trong 3000 năm tuổi đời, tín ngưỡng Ai Cập không tĩnh tại mà thay đổi theo các thời kỳ. Thay đổi lớn nhất xảy ra dưới thời vua Akhenaten (1353-1335 TCN). Ông đã thực hiện cuộc cải cách tôn giáo, khiến người Ai Cập bắt đầu tập trung tôn thờ Aten, tức Mặt Nhật. Akhenaten xây một kinh đô mới trong vùng sa mạc Amarna, ra lệnh phải hạ bệ một số vị thần. Akhenaten chết, con trai ông là Tutankhamun phê bình ông và quay trở lại với truyến thống đa thần của Ai Cập.

Dưới thời Hy Lạp và La Mã, các thần nam nữ mới du nhập vào tín ngưỡng Ai Cập. Thay đổi lớn nhất xảy ra vào thế kỷ thứ nhất khi Kitô giáo tràn đến Ai Cập. Lúc này, dị giáo Gnosticism cũng truyền bá đến đây. Phần lớn các văn bản giáo phái Gnostic được tìm thấy ở nam Ai Cập, gần thành phố Nag Hammadi, vào năm 1945.

Đạo Hồi xâm chiến Ai Cập sau năm 641 khi đất nước này bị Hồi quân chinh phạt. Ngày nay, Hồi giáo là tôn giáo lớn ở Ai Cập, còn Kitô giáo là số nhỏ, chủ yếu thuộc về giáo phái Coptic.

5/5 - (1 vote)
Rakuten Marketing Welcome Program

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *